Toma Maksimović (Brčko, 29. mart 1895 – Beograd, 16. februar 1958) bio je jedan od najznačajnijih privrednih stručnjaka sa prostora sjeveroistočne Bosne, čija je karijera neraskidivo povezana sa industrijskim sistemom „Bata“ – najvećim proizvođačem obuće u Evropi između dva svjetska rata.
Poticao je iz ugledne trgovačke porodice u Brčkom, od oca Stanka i majke Jovanke. Rano je ostao bez oca, pa je brigu o njegovom odrastanju i obrazovanju preuzela majka. Završio je malu maturu u rodnom gradu, a pored maternjeg jezika govorio je njemački i češki, što će kasnije imati značajnu ulogu u njegovoj karijeri.
Prvo zaposlenje dobija u brčanskoj „Špiritani“ – tvornici alkohola, gdje počinje njegov radni vijek. Međutim, istorijske prilike ubrzo prekidaju njegov rani profesionalni razvoj.
Tokom Prvog svjetskog rata bio je uhapšen kao simpatizer „Mlade Bosne“ i zatvoren u Tuzli, nakon čega je prisilno mobilisan u radni bataljon austrougarske vojske. Početkom 1918. godine, u Makedoniji, obolijeva od malarije i biva smješten u bolnicu u Skoplju. Odatle uspijeva pobjeći, te se nakon višemjesečnog i teškog puta preko Kosova, Crne Gore i Hercegovine vraća u Brčko u kasnu jesen 1918. godine.
Uspon u sistemu „Bata“
Nakon rata, Maksimović ulazi u sistem kompanije „Bata“, koja je u tom periodu doživljavala snažan uspon. Već 1919. godine preuzima vođenje prve „Batine“ prodavnice u Beogradu, što predstavlja početak njegove duge i uspješne karijere u okviru ovog industrijskog giganta.
Godine 1924. odlazi u Zlin, centar „Batinog“ poslovanja, gdje se usavršava u izvoznom odjeljenju. Tu prolazi kroz sistem obuke koji je obuhvatao sve aspekte proizvodnje i upravljanja, od praktičnog rada do organizacije velikih industrijskih procesa. Postepeno napreduje, da bi krajem 1920-ih godina postao rukovodilac u izvoznom sektoru.
Borovo – industrijska vizija i vrhunac karijere
Osnivanjem fabrike „Bata“ u Borovu 1931. godine, Maksimović postaje jedna od ključnih ličnosti u njenom razvoju. Iako je formalno imenovan za generalnog direktora 1933. godine, njegova uloga u upravljanju fabrikom počinje već od samog njenog osnivanja.
Bata Borovo, naselje tvornice, 1935. godina
Pod njegovim rukovodstvom Borovo doživljava izuzetan privredni i urbani razvoj. Proizvodnja i broj zaposlenih rastu višestruko, a uz fabriku se razvija i moderno radničko naselje sa infrastrukturom, školama, kulturnim i sportskim objektima.
Tvornica Bata Borovo
Istovremeno, Maksimović je bio aktivan i u društvenom životu – bio je predsjednik Sokolskog društva u Borovu, predsjednik Srpskog privrednog društva „Privrednik“, uključen je i u rad kulturnih organizacija, kao i u lokalnu samoupravu, gdje je obavljao funkciju predsjednika opštine.
Porodica i privatni život
U novembru 1932. godine Toma Maksimović se oženio Vlastom Žaludek, kćerkom uglednog trgovca iz Zlina. Ovaj brak predstavljao je i simboličnu vezu između brčanskog trgovačkog kruga i češkog industrijskog svijeta u kojem je Maksimović gradio karijeru. Iz braka su rođena dva sina: Tomislav (1934) i Stefan (1938).
Toma Maksimović i njegova supruga Vlasta
Vlasta Maksimović bila je aktivna u društvenom i humanitarnom životu Borova, posebno kroz rad u Crvenom krstu, gdje je učestvovala u zbrinjavanju siromašnih porodica, djece i izbjeglica. Porodica Maksimović tako je predstavljala ne samo privredni, već i društveni oslonac sredine u kojoj su živjeli.
Brčko i industrijski planovi „Bate“
Veza Tome Maksimovića sa gradom Brčko nije prestala njegovim odlaskom u inostranstvo i Borovo. Naprotiv, upravo u periodu najvećeg razvoja „Bate“ javljaju se ambiciozni planovi širenja industrije na prostor Bosne i Hercegovine, u kojima je Brčko imalo značajno mjesto.
Osnovano je i kćerinsko preduzeće Stolin d.d. Brčko, sa planovima razvoja industrijske zone na Gredicama. Postoje podaci o kupovini zemljišta (uključujući imovinu Bakirbega Tuzlića), kao i o namjerama da se dio proizvodnje iz Zlina preseli u Brčko.
Iako ti planovi nisu realizovani zbog rata, oni svjedoče o tome da je Brčko bilo prepoznato kao potencijalni industrijski centar u okviru evropske mreže „Bate“.
Kao veliki društveni radnik pomaže izgradnju Sokolskog doma u Brčkom (danas sala „Partizan“), organizuje dolazak sokolskih četa iz Borova, Vukovara, Osijeka u Brčko. Posebno je zanimljiva priča o šetnji sokola po gradu, obilazak spomenika Dobroslavu Jovanoviću, ali o tome nekom drugom prilikom…
Rat, hapšenja i slom
Drugi svjetski rat donosi preokret. Maksimović je uhapšen od strane ustaških vlasti i interniran u Zagreb, a potom se našao u Beogradu, gdje je preuzeo funkciju komesara za izbjeglice. Tokom rata organizovao je zbrinjavanje velikog broja izbjeglica, ali je nakon 1944. godine uhapšen i osuđen od novih vlasti. U poslijeratnom periodu više puta je hapšen, osuđivan i lišavan imovine, te označen kao „narodni neprijatelj“.
Nacionalizovana imovina Tome Maksimovića
Poslijeratni rad i Interplet
Nakon izlaska iz zatvora 1951. godine, Maksimović je, uprkos političkoj diskreditaciji, nastavio da radi u privredi, ali na znatno nižim pozicijama. Kraći period rukovodio je trgovinom na veliko u Bosni i Hercegovini, a zatim radio u spoljnotrgovinskom sektoru…
U širem kontekstu industrijskog razvoja, poslijeratni period donosi transformaciju nekadašnjeg „Batinog“ sistema. U tom procesu nastaju nova preduzeća, među kojima je i Interplet, koji je u određenoj mjeri nastavio tehnološku i kadrovsku tradiciju industrije kože i obuće.
Iako Maksimović nije bio direktno vezan za Interplet, ovaj industrijski kontinuitet pokazuje da je nasljeđe „Bate“ preživjelo kroz nove oblike privrede, zasnovane na znanju i iskustvu kadrova formiranih u međuratnom periodu.
Poslednje godine života proveo je u fabrici „Planika“ u Kranju kao savjetnik. Tokom 1957. godine ponovo je došao u kontakt sa firmom „Bata“, što simbolično zatvara krug njegove profesionalne biografije.
Smrt i rehabilitacija
Teško bolestan, krajem 1957. godine vratio se u Beograd, gdje je preminuo 16. februara 1958. godine.
Njegov značaj je naknadno prepoznat:
podignut mu je spomenik od strane radnika Borova,
jedna ulica u Beogradu nosi njegovo ime,
jedna ulica u rodnom gradu Brčko nosi njegovo ime,
rehabilitovan je sudskom odlukom 2009. godine.
Toma Maksimović predstavlja jedinstvenu ličnost koja povezuje Brčko, Borovo i Zlin – lokalni prostor sa evropskim industrijskim tokovima.
Njegov život pokazuje:
kako je industrijski sistem „Bata“ oblikovao generacije stručnjaka,
da je Brčko bilo dio širih industrijskih planova Evrope,
da su preduzeća poput Stolina i kasnijeg Interpleta dio istog razvojnog lanca,
i da su pojedinci poput Maksimovića bili nosioci modernizacije jednog vremena.
On ostaje simbol epohe u kojoj su znanje, rad i organizacija mogli pojedinca iz malog grada dovesti do vrha evropske industrije.
(Slaviša Ćurić, dipl. oec, arhivist, SPKD Prosvjeta Brčko / nula49.com)
