BRISEL – Zapadni bezbjednosni poredak ulazi u fazu u kojoj se prvi put nakon hladnog rata otvoreno preispituje raspodjela uloga unutar NATO-a. Sve jasniji signali iz Vašingtona ukazuju da SAD više ne žele da nose glavni teret evropske bezbjednosti u dosadašnjem obimu, već da pokrenu duboku transformaciju Alijanse i novu raspodjelu odgovornosti između američkih i evropskih saveznika.
U vojno-finansijskom smislu SAD trenutno izdvajaju više od 800 milijardi dolara godišnje za odbranu, što je više od ukupne vojne potrošnje većine evropskih članica NATO kombinovano. Ta neravnoteža postaje jedna od ključnih tačaka pritiska unutar američkih strateških krugova.
Prema riječima vojnog analitičara Sretena Egerića, Alijansa ulazi u najdublju transformaciju od pada Berlinskog zida. Ukoliko se američki planovi realizuju, Evropa bi prvi put nakon više od sedam decenija preuzela primarnu odgovornost za sopstvenu bezbjednost.
Koncept “NATO 3.0”
On ističe da koncept “NATO 3.0” ne predstavlja samo institucionalnu reformu, već postepeno redefinisanje čitavog zapadnog bezbjednosnog sistema i odmak od modela američkog protektorata nad Evropom, pa posredno i nad Balkanom. U tom okviru, pitanja stabilnosti BiH i Kosova sve više bi se selila u domen evropskih prestonica, prije svega Berlina, Pariza i Brisela.
Egerić dodaje da je riječ o procesu koji se ne može posmatrati izolovano, jer je povezan sa širim američkim strateškim zaokretom ka Indo-Pacifiku i dugoročnim nadmetanjem sa Kinom. Taj pomak već je vidljiv kroz bezbjednosne formate kao što su AUKUS i KVAD, ali i kroz sve izraženiji prioritet Pacifika u vojnom planiranju Vašingtona.
Američki ministar odbrane Pit Hegset poručio je da Evropa mora preuzeti vodeću ulogu u odbrani sopstvenog kontinenta i da se NATO mora transformisati u “NATO 3.0”, koji podrazumijeva povratak klasičnoj funkciji odvraćanja.
On je najavio da će Pentagon u narednih šest mjeseci preispitati raspored američkih trupa u Evropi, što se u evropskim prestonicama tumači kao signal postepenog redefinisanja vojnog prisustva i pomjeranja strateškog fokusa ka regionu Indo-Pacifika.
U Vašingtonu se sve otvorenije naglašava da SAD više ne mogu istovremeno nositi glavni teret evropske bezbjednosti i pripreme za globalno nadmetanje u Aziji, zbog čega se težište strategije postepeno pomjera ka Pacifiku.
Zaokret
Ovaj zaokret nadovezuje se i na dugogodišnje stavove predsjednika Donalda Trampa o većem učešću evropskih saveznika u odbrani. Uprkos tome, opstanak Alijanse se ne dovodi u pitanje, ali se mijenja njena unutrašnja podjela uloga. Evropa preuzima konvencionalnu odbranu, dok SAD zadržavaju nuklearni i strateški štit.
Ideju “NATO 3.0” predstavio je zamjenik američkog ministra odbrane Elbridž Kolbi, naglašavajući da postoje tri faze razvoja Alijanse: “NATO 1.0” u hladnom ratu usmjeren na odvraćanje SSSR-a, “NATO 2.0” nakon 1990-ih obilježen širenjem i intervencijama van Evrope, i “NATO 3.0” kao povratak na kolektivnu teritorijalnu odbranu.
Američki stratezi godinama upozoravaju da se težište globalne konkurencije pomjera iz Evrope u Indo-Pacifik gdje se Kina sve više pozicionira kao glavni dugoročni rival.
Hegset je istakao da će Sjedinjene Američke Države do 2027. godine u odbranu uložiti oko 1,5 biliona dolara, što je opisao kao izgradnju arsenala slobode i očuvanje globalne vojne nadmoći.
Da evropske države već prilagođavaju svoje pozicije pokazuju i izjave njemačkog ministra spoljnih poslova Johana Vadefula, koji je poručio da će Njemačka i Poljska u slučaju krize postati ključna logistička čvorišta NATO-a. U širem okviru sve se više oblikuje evropska bezbjednosna osovina u kojoj bi Njemačka i Poljska, uz Francusku i Veliku Britaniju, preuzele značajno veću odgovornost za odbranu kontinenta.
Ipak, uprkos rastu vojnih izdvajanja, analitičari upozoravaju da evropski kapaciteti i dalje ne prate političke ambicije, jer postoji strukturni jaz u avijaciji, teškom naoružanju i industrijskoj proizvodnji.
Evropa istovremeno priznaje da nedostaju brojni kapaciteti koje SAD planiraju da povuku iz globalnog rasporeda, uključujući i smanjenje broja strateških bombardera za oko 30 odsto.
Vojni stručnjaci dodatno ukazuju na ograničenja u oblasti strateškog transporta, zajedničke komande i integrisane odbrambene industrije u odnosu na SAD.
NATO je postavio cilj da članice do 2035. godine izdvajaju pet odsto BDP-a za odbranu, ali većina država i dalje značajno zaostaje. Generalni sekretar Mark Rute upozorava da pojedine članice nisu dostigle ni minimalni prag od dva odsto.
Među državama koje zaostaju posebno se ističu Španija i Velika Britanija, dok Mađarska i Slovenija imaju fiskalna ograničenja, a Češka dio izdataka vezuje za infrastrukturu.
Tokom hladnog rata od 1947. do 1991. godine najveći dio zapadnih bezbjednosnih troškova snosile su Sjedinjene Američke Države, dok je evropski dio NATO-a funkcionisao pod američkim vojnim i finansijskim kišobranom. Prema procjenama, ukupna američka vojna potrošnja u tom periodu iznosila je između 10 i 15 biliona dolara. Evropa je bila prostor odbrane, dok su SAD bile glavni nosilac globalne projekcije sile i odvraćanja.
Egerić smatra da promjena odnosa unutar NATO-a ne znači samo redistribuciju troškova, već dublji istorijski preokret u načinu na koji Zapad definiše bezbjednost. Ukoliko se, kako kaže, aktuelni trendovi nastave, Evropa više neće biti zaštićeni prostor američke strategije, već centar odgovornosti u sistemu globalnog nadmetanja u kojem se istovremeno redefinišu odnosi sa Rusijom, Kinom i unutrašnja kohezija samog Zapada.
To, prema mišljenju Egerića, praktično označava kraj posthladnoratovske arhitekture bezbjednosti i ulazak u fazu u kojoj NATO više nije samo savez garantovane zaštite, već sistem u kojem se bezbjednosni teret, rizik i političke posljedice prvi put u potpunosti dijele između obje strane Atlantika. U tom raspletu NATO prestaje da bude garant stabilnosti i postaje mehanizam raspodjele globalne nesigurnosti između saveznika.
Finci i nuklearno oružje
Finski poslanici su većinom od 125 prema 61 glasu ukinuli dugogodišnju zabranu nuklearnog oružja, što predstavlja veliki zaokret u bezbjednosnoj politici zemlje i dalju integraciju u NATO. Mjera omogućava Finskoj da u okviru savezničke odbrane primi, transportuje i omogući kretanje nuklearnog oružja na svojoj teritoriji, čime se ukida decenijama staro pravno ograničenje. Promjena nuklearne politike dolazi u trenutku kada Helsinki razmatra bližu saradnju sa francuskim planom šireg evropskog nuklearnog odvraćanja.
